सरसंघचालक मोहन भागवत यांनी आज 8 फेब्रुवारी 2026 रोजी मुंबईत आयोजित ‘नया क्षितिज’ या विशेष व्याख्यानमालेत ‘तीन अपत्यांच्या’ विषयावर भाष्य केले आहे. राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या शताब्दी वर्षानिमित्त मुंबईतील नेहरू सेंटर येथे आयोजित या कार्यक्रमात त्यांनी लोकसंख्या संतुलनाबाबत खालील महत्त्वाचे मुद्दे मांडले आहेत.
भागवत यांनी सांगितले की, शास्त्रांनुसार आणि आधुनिक वैद्यकीय दृष्टीकोनातूनही योग्य वयात लग्न करून किमान तीन मुले असणे हे आई-वडील आणि मुलांच्या आरोग्यासाठी चांगले असते. ज्या कुटुंबात तीन भावंडे असतात, तिथे मुले एकमेकांशी जुळवून घ्यायला आणि अहंकार व्यवस्थापित (Ego Management) करायला लवकर शिकतात, असा दावा त्यांनी केला. लोकसंख्या धोरण (TFR): भारताचे लोकसंख्या धोरण 2.1 च्या जन्मदराची (Fertility Rate) शिफारस करते. भागवत यांच्या मते, प्रत्यक्षात 0.1 मूल असू शकत नाही, त्यामुळे लोकसंख्या स्थिर राखण्यासाठी सरासरी दोनपेक्षा जास्त म्हणजेच तीन मुले असणे आवश्यक आहे. ज्या समाजाचा जन्मदर 3 पेक्षा कमी होतो, तो समाज कालांतराने लुप्त होण्याच्या मार्गावर असतो, असा इशारा त्यांनी विविध तज्ज्ञांच्या हवाल्याने दिला. त्यांनी हे देखील स्पष्ट केले की, लोकसंख्या ही केवळ संपत्ती नसून योग्य नियोजन नसेल तर तो ओझेही ठरू शकते. त्यामुळे तीन पेक्षा खूप जास्त मुले असू नयेत, जेणेकरून त्यांचे पालनपोषण योग्य पद्धतीने होईल . या दोन दिवसीय कार्यक्रमात त्यांनी प्रामुख्याने लोकसंख्या संतुलन आणि सामाजिक जबाबदारीवर भर दिला आहे
मुंबईतील राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या १०० व्या वर्धापन दिनानिमित्त आयोजित कार्यक्रमात बोलताना संघ प्रमुख मोहन भागवत म्हणाले की, सरसंघचालक होण्यासाठी ब्राह्मण असणे ही एकमेव पात्रता नाही. त्यांनी स्पष्ट केले की, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र किंवा अनुसूचित जाती/जमातीसह कोणताही हिंदू सरसंघचालक होऊ शकतो. राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या (आरएसएस) शताब्दी समारंभाच्या कार्यक्रमात उपस्थित असलेल्या लोकांशी संवाद साधताना ते प्रश्नांची उत्तरे देत होते.
ते म्हणाले, “संघाचा सरसंघचालक कोण बनावे याबद्दल, ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य किंवा शूद्र सरसंघचालक होऊ शकत नाहीत. फक्त एक हिंदूच तो बनू शकतो. अनुसूचित जाती/जमातीचा व्यक्ती देखील सरसंघचालक होऊ शकतो आणि जो कोणी इतर काहीही आहे तो बनू शकतो. आम्ही त्यांच्या जातीच्या आधारे कामगारांची नियुक्ती करत नाही. जो काम करतो तोच काम करेल.”
‘पूर्वी सर्व पदाधिकारी ब्राह्मण होते’
आरएसएस प्रमुख म्हणाले, “जेव्हा आरएसएस सुरू झाला तेव्हा ते लहान होते. आरएसएसचे काम एका छोट्या वस्तीत सुरू झाले आणि ती ब्राह्मण वस्ती होती. म्हणून, सुरुवातीला, आरएसएसचे सर्व पदाधिकारी ब्राह्मण होते. लोक म्हणायचे की आरएसएस फक्त ब्राह्मणांचा आहे, आणि ते अजूनही करतात, कारण लोक फक्त त्यांच्या स्वतःच्या किती आहेत हे पाहतात. पण ते खरे नाही.”
‘आरएसएसचा विस्तार झाला आहे’
मोहन भागवत पुढे म्हणाले, “आता आरएसएस वाढला आहे, आणि आपण जातीने विभागून विस्तार करत नाही. आपण भौगोलिक क्षेत्रानुसार विस्तार करतो. शहरांमध्ये १०,००० लोकांच्या वस्त्या आहेत आणि प्रत्येक वस्तीत काम केले पाहिजे. एका मंडळात १०, १२ गावांचे गट आहेत आणि प्रत्येक मंडळात काम केले पाहिजे. आपण भौगोलिकदृष्ट्या विस्तारत असताना, सर्व वस्त्या संपर्कात येतात. सर्व जातींचे लोक येतात.”