नुकतीच मुंबई महापालिकेची निवडणूक पार पडली. यात मतदारांनी महायुतीच्या बाजून कौल दिलाय. असे असले तरी अनेक मतदारांनी मतदानाकडे पाठ फिरवली. तर अनेकांनी नोटाचा पर्याय निवडला. यामुळे मुंबईकर राजकारणाला कंटाळलेयत का? असा प्रश्न यानिमित्ताने विचारला जातोय. याबद्दल सविस्तर जाणून घेऊया.
निवडणुकीत ‘नोटा’चा मोठा वापर
मुंबईतील महापालिका निवडणुकीत एकूण 54 लाखांपेक्षा जास्त मतदारांनी मतदान केले. त्यातील सुमारे 1 लाख 327 जणांनी ‘नोटा’ म्हणजेच नन ऑफ द अबव्ह हा पर्याय दाबला. हे एकूण मतदानाच्या 1.83 टक्के इतके आहे. याचा अर्थ असा की हे मतदार कोणत्याही उमेदवाराला पाठिंबा देण्यास तयार नव्हते. ज्यामुळे मतदारांची नाराजी स्पष्ट झाली. मतदार आता अधिक जागरूक झाले आहेत आणि त्यांना पर्याय न आवडल्यास ते नकारात्मक मत व्यक्त करतात. या निवडणुकीत मतदानाची टक्केवारी 52.94 इतकी होती. तरीही ‘नोटा’चा हा आकडा लक्षवेधी आहे.
क्षेत्रानुसार ‘नोटा’ मतांची विभागणी
मुंबईच्या विविध भागांत ‘नोटा’चा वापर वेगवेगळा दिसला. पश्चिम उपनगरात दहिसर ते बांद्रा सर्वाधिक 47 हजार 936 मते ‘नोटा’ला मिळाली. जी तेथील एकूण मतदानाच्या 1.9 टक्के आहे. पूर्व उपनगरात भांडुप ते सायन 29 हजार 101 मते, म्हणजे 1.7 टक्के, तर कोलाबा, माहिम आणि माटुंगा यासारख्या दक्षिण भागात 23 हजार 290 मते, जी 1.8 टक्के इतकी आहे. शहराच्या वेगवेगळ्या भागांत मतदारांच्या भावना कशा वेगळ्या आहेत आणि काही ठिकाणी उमेदवारांच्या निवडीबाबत अधिक असमाधान आहे.
एका वार्डातील सर्वाधिक ‘नोटा’ मते
दक्षिण मुंबईतील वार्ड क्रमांक 226 मध्ये ‘नोटा’ला सर्वाधिक 1 हजार 404 मते मिळाली. जी तेथील एकूण मतदानाच्या 5.1 टक्के आहे. या वार्डात मतदानाची टक्केवारी 50 टक्के होती. तरीही ‘नोटा’चा हा प्रमाण इतर भागांपेक्षा जास्त आहे. याचा अर्थ असा की त्या भागातील मतदारांना उपलब्ध उमेदवार किंवा त्यांच्या धोरणांबाबत फारसा विश्वास नव्हता. काही विशिष्ट भागांत राजकीय असमाधान किती गंभीर आहे, हे यातून दिसून येते.
‘नोटा’ पर्यायाचे महत्त्व
सर्वोच्च न्यायालयाने 2013 मध्ये ‘नोटा’ हा पर्याय सुरू करण्याचे आदेश दिले, जेणेकरून मतदारांना कोणत्याही उमेदवाराला न निवडता मतदानाचा हक्क बजावता येईल. यामुळे मतदारांची गोपनीयता राखली जाते आणि ते आपली नापसंती व्यक्त करू शकतात. पूर्वी मतदार फक्त घरबसल्या राहून असमाधान दाखवू शकत होते, पण आता ‘नोटा’मुळे ते सक्रियपणे सहभागी होतात. हे पर्याय मतदारांना अधिक शक्तिशाली बनवते आणि राजकीय पक्षांना चांगले उमेदवार देण्यासाठी प्रोत्साहन देते.
‘नोटा’चा अर्थ
‘नोटा’ची ही संख्या मागील निवडणुकांशी तुलना करता फारशी दिलेली नाही, पण ती मतदारांच्या नाराजीचे सूचक आहे. यामुळे राजकीय पक्षांना आपल्या उमेदवारांच्या निवडीबाबत विचार करावा लागेल. भविष्यात अशा पर्यायाचा वापर वाढल्यास निवडणुका अधिक पारदर्शक आणि जबाबदार होतील, असा विश्वास व्यक्त केला जातोय.