सॅनिटरी पॅडचा वापर वाढत असताना, त्याची विल्हेवाट लावण्याचे आव्हान राज्यातील सर्वच महापालिकांसमोर आहे. या धर्तीवर पुणे महापालिकेने प्रत्येक प्रभागात पॅडची विल्हेवाट लावण्यासाठी स्वतंत्र प्रकल्प सुरू करण्याची महत्त्वाकांक्षी मोहीम हाती घेतली आहे. त्यासाठी गेल्या चार वर्षांत शहरातील बारा प्रभागांमध्ये इन्सिलरेटर मशिन बसविण्यात आली असून त्याद्वारे दिवसाला दहा हजारांहून अधिक पॅडची विल्हेवाट लावण्यात येते आहे.
महिलांच्या आरोग्याच्या दृष्टीने सॅनिटरी पॅडचा वापर वाढावा, यासाठी पुणे महापालिका प्रयत्न करते आहे. या वर्षीच्या अर्थसंकल्पात महापालिकेच्या सर्व शाळांमध्ये विद्यार्थिनींना मोफत पॅडचे वाटप करण्याचा निर्णय घेण्यात आला आहे. तसेच या कचऱ्याचे वर्गीकरण आणि विल्हेवाटीबाबतही महापालिका जागरूक आहे. पुण्याच्या महापौर मुक्ता टिळक यांनी पाच वर्षांपूर्वी शहरातील पहिला सार्वजनिक इन्सिलरेटर प्रकल्प वर्तक उद्यानात सुरू केला. त्या भागातील शाळा, कॉलेज, हॉस्टेल आणि सार्वजनिक स्वच्छतागृहांमधील पॅडची विल्हेवाट या प्रकल्पात लावण्यात येते. या प्रकल्पाला मिळालेला प्रतिसाद पाहून महापालिकेने गेल्या चार वर्षांत अन्य बारा ठिकाणी हा प्रकल्प सुरू केला आहे. प्रकल्प चालविण्याची जबाबदारी स्वयंसेवी संस्थांना देण्यात आली आहे. सुरुवातीला महिलांचा प्रतिसाद कमी होता, मात्र अलीकडे प्रत्येक प्रकल्पामध्ये दिवसाला सुमारे ७५० ते ९०० सॅनिटरी पॅड जमा होतात. त्यासाठी कचरावेचकांची स्वतंत्र टीम कार्यरत आहे. काही प्रभागांमध्ये सोसायट्यांमधील पॅड उचलण्यासही आता सुरुवात झाली आहे. येत्या वर्षभरात महापालिकेने सर्व प्रभागांमध्ये ही मशिन्स बसविण्याचे नियोजन केले आहे.
घरगुती सॅनिटरी पॅड आणि डायपर हा वैद्यकीय कचरा असून त्याची विल्हेवाट शास्त्रोक्त पद्धतीने लावण्यासाठी आम्ही प्रत्येक प्रभागात सॅनिटरी पॅड डिस्पोजल युनिट्स बसवत आहोत. सार्वजनिक आरोग्याच्या दृष्टीने या कचऱ्याची विल्हेवाट स्वतंत्रपणे लावणे गरजेचे आहे. या प्रकल्पांमुळे पर्यावरणाचेही नुकसान टाळता येणार आहे,’ अशी माहिती घनकचरा व्यवस्थापन विभागाचे प्रमुख सुरेश जगताप यांनी दिली.
महापालिकेबरोबर आम्ही गेल्या पाच वर्षांपासून सॅनिटरी पॅड गोळा करणे आणि त्यांची विल्हेवाट लावण्याचे काम करीत आहोत. सुरुवातीला महिलांना संकोच वाटत असल्याने त्या दैनंदिन कचऱ्यातच हा कचरा टाकत होत्या. मात्र आता वर्गीकरण वाढल्याने सुरुवातील दिवसाला १५० पॅड इतके असलेले प्रमाण वाढून आता एक हजापर्यंत पोहोचले आहे. जनजागृती वाढल्यामुळे बदल दिसतो आहे. सोसायट्यांमधील कलेक्शन यापुढे वाढविण्याची गरज आहे.
राजेश मणेरीकर, प्रमुख, जनाधार सेवाभावी संस्था
पुण्यातील चित्र
‘स्वच्छ’ संस्थेच्या सर्वेक्षणानुसार…
-शहरात दररोज तयार होणाऱ्या कचऱ्यातील डायपर आणि सॅनिटरी पॅडचे प्रमाण गेल्या पाच वर्षांत दुप्पट.
– शहरातील एकूण कचऱ्यातील डायपर आणि पॅडचे प्रमाण तीन टक्के.
– महिन्याला वीस लाख पॅड कचऱ्यात फेकले जातात.
– रोजच्या कचऱ्यात सॅनिटरी पॅडचे प्रमाण ४२ टन आहे.
हे वास्तव आपण स्वीकारणार का?
– प्रत्येक महिला तिच्या आयुष्यातील पाळीच्या काळात ८ ते १५ हजार सॅनिटरी पॅड, टॅम्पोज आणि लिनर्स वापरते.
– लहान मुलांना साधारणतः दोन वर्षांपर्यंत डायपर घातले जाते. या काळात प्रत्येक मूल दीड ते दोन हजार डायपर्स वापरते.
– देशातील ३५ कोटी ५० लाख महिलांपैकी केवळ १२ टक्के महिलांना सॅनिटरी पॅड घेणे परवडते
– येत्या पाच वर्षांत सॅनिटरी पॅड वापराचे प्रमाण दुप्पट होण्याची शक्यता आहे, पण कचरा विल्हेवाटीचे नियोजन तुटपुंजे