हरियाणातील हिसार जिल्ह्यातील आर्य नगर गावात प्रेमविवाहाच्या मुद्द्यावरून वाद निर्माण झाला आहे. गावातील सामाजिक पंचायतीने प्रेमविवाहांना विरोध करत अशा विवाह करणाऱ्या जोडप्यांवर सामाजिक बहिष्कार टाकण्याचा प्रस्ताव मंजूर केल्याचे वृत्त आहे. संबंधित जोडप्यांना गावात राहू न देण्याबरोबरच त्यांच्या विवाहाला पाठिंबा देणाऱ्या कुटुंबीयांवर आणि इतर व्यक्तींवरही बहिष्कार टाकण्याची भूमिका बैठकीत मांडण्यात आली. रविवारी झालेल्या या बैठकीला सुमारे एक हजार ग्रामस्थ उपस्थित असल्याचे वृत्त आहे.
तीन प्रेमविवाहांनंतर गावात मोठी बैठक
आर्य नगरमध्ये मागील काही महिन्यांत एकाच गावातील तरुण-तरुणींनी प्रेमविवाह केल्याची तीन प्रकरणे समोर आली होती. त्यानंतर गावातील ज्येष्ठ आणि ग्रामस्थांनी सामाजिक पंचायत बोलावली. या बैठकीत अशा विवाहांमुळे गावातील पारंपरिक सामाजिक व्यवस्था आणि नातेसंबंधांवर परिणाम होत असल्याचा दावा करण्यात आला. याच पार्श्वभूमीवर प्रेमविवाहांना आळा घालण्यासाठी सामूहिक निर्णय घेण्यात आला.
जोडप्यांसोबत कुटुंबीयांवरही कारवाईचा प्रस्ताव
सामाजिक पंचायतीच्या प्रस्तावानुसार, गावातील प्रचलित सामाजिक संकेतांच्या विरोधात विवाह करणाऱ्या जोडप्यांना गावात राहण्यास विरोध केला जाईल. एवढेच नव्हे, तर अशा विवाहांना पाठिंबा देणाऱ्या कुटुंबीयांवर किंवा इतर व्यक्तींवरही सामाजिक बहिष्कार टाकण्याचा प्रस्ताव मांडण्यात आला. या निर्णयाची अंमलबजावणी करण्यासाठी गावातील लोकांची समिती तयार करण्याची आणि घराघरांत जाऊन ग्रामस्थांची भूमिका जाणून घेण्याची योजना असल्याचे वृत्त आहे.
‘गावातील प्रत्येक मुलगी आमची मुलगी’ असा दावा
या निर्णयाच्या समर्थनार्थ काही ग्रामस्थांनी गावातील प्रत्येक मुलीला आपली मुलगी किंवा बहीण मानत असल्याचे सांगितले. त्यांच्यानुसार, एकाच गावातील तरुण-तरुणींमधील विवाह ही पारंपरिक सामाजिक रचनेला छेद देणारी बाब आहे. त्यामुळे अशा विवाहांना प्रतिबंध करण्यासाठी ग्रामस्थांनी एकत्र येण्याचा निर्णय घेतल्याचे सांगण्यात आले. मात्र, या भूमिकेला सोशल मीडियावर काही तरुणांनी विरोध केला असून, अशा सामाजिक निर्बंधांवर प्रश्न उपस्थित केले आहेत.
निवडून आलेल्या ग्रामपंचायतीने घेतला हात झटकला
या निर्णयानंतर एक महत्त्वाचा मुद्दा समोर आला आहे. आर्य नगरचे सरपंच रतन सिंह यांनी निवडून आलेल्या ग्रामपंचायतीचा या निर्णयाशी संबंध नसल्याचे स्पष्ट केले आहे. त्यांच्या म्हणण्यानुसार, हा निर्णय सामाजिक पंचायतीच्या बैठकीत घेण्यात आला असून, अधिकृत ग्रामपंचायतीने असा आदेश दिलेला नाही. त्यामुळे ‘सामाजिक पंचायत’ आणि ‘निवडून आलेली ग्रामपंचायत’ यांच्या भूमिकांमध्ये फरक असल्याचे स्पष्ट झाले आहे.
पोलिसांकडून जोडप्यांच्या सुरक्षेची हमी
या प्रकरणाची हिसार पोलिसांनीही दखल घेतली आहे. हिसारचे पोलीस अधीक्षक सिद्धांत जैन यांनी प्रकरणाची चौकशी केली जाईल, असे सांगितले असून, अशा विवाह करणाऱ्या सज्ञान जोडप्यांच्या सुरक्षिततेची काळजी घेतली जाईल, असे आश्वासन दिले आहे. पंजाब आणि हरियाणा उच्च न्यायालयातील ज्येष्ठ वकील कमल आनंद यांनीही सज्ञान व्यक्तींना आपल्या पसंतीच्या व्यक्तीशी विवाह करण्याचा अधिकार असल्याचे नमूद केले. त्यांच्या मते, सामाजिक बहिष्काराचे असे आदेश कायदेशीर मान्यता असलेले आदेश नाहीत आणि धमकी किंवा दबावाच्या प्रकारात कायदेशीर कारवाईचा प्रश्न निर्माण होऊ शकतो.